Lazy corner

Một nơi cho mình thỏa sức viết những gì mình muốn viết

  • Thu Hien Nguyen

  • Quote

    Nhạn quá trường không
    Ảnh trầm hàm thủy
    Nhạn vô lưu tích chi ý
    Thủy vô lưu ảnh chi tâm
    - Hương Hải Thiền Sư

  • Lịch

    February 2010
    M T W T F S S
    « Jan   Mar »
    1234567
    891011121314
    15161718192021
    22232425262728
  • Nhập email để đăng ký blog và nhận thông báo qua email

    Join 22 other followers

Freakonomics – Steven Levitt và Stephen Dubner

Posted by thuhiennt on February 16, 2010

Thử tưởng tượng bạn mở một trường giữ trẻ, hàng ngày đúng 4h là ba mẹ phải đến trường đón con về. Lâu lâu cũng có ba mẹ bận việc đến đón con trễ khoảng 15p. Cũng bực mình lắm chứ, vì mình phải ở lại, đợi đến khi bé đó có người đón rồi mới đóng cửa trường đi về được.

Giải pháp đơn giản nhất mà nhà kinh tế học nào cũng có thể chỉ ra cho bạn đó là bắt đóng tiền phạt. Cứ đón con trễ 15p là vị ba mẹ đó bị phạt $3 (tiền giữ trẻ hàng tuần khoảng $380). Sau một tuần thực thi biện pháp đó, bạn nhận thấy số vị phụ huynh đón con trễ ko những ko giảm đi, mà còn tăng lên gấp đôi! Nghĩa là hình phạt đó đã vô hiệu.

Incentive” Hiền dịch là động cơ là một từ Hiền đã nhắc đến trong quyển Superfreakonomics review lần trước. Economics – kinh tế học, về mặt bản chất là ngành chuyên nghiên cứu về động cơ: cách con người lấy được những gì họ muốn, hay cần, đặc biệt là khi những người khác cũng cần cái y chang như vậy. Nhà kinh tế học rất yêu thích động cơ, họ nghĩ ra chúng, họ áp dụng chúng, nghiên cứu chúng và thích thú thay đổi chúng từ từ để quan sát sự thay đổi ở hành vi con người. Một nhà kinh tế học tiêu biểu sẽ tin rằng trên thế giới này, chưa có vấn đề nào mà ông ko giải quyết được, miễn là ông được tự do thiết kế một mô hình động cơ phù hợp. Động cơ được ví như là viên đạn, đòn bẩy, hay chìa khóa: một vật nhỏ xíu nhưng có quyền lực vô vàn trong khả năng thay đổi tình huống qua việc thay đổi hành vi con người.

Vì vậy, hình phạt $3 đó là một động cơ, được đưa ra với mục đích làm cho phụ huynh ko đón con trễ nữa.

Có 3 đặc tính chính của động cơ: kinh tế, xã hội và đạo đức. Thông thường, một động cơ nào đó sẽ bao gồm cả 3 yếu tố này.  Ví dụ như các chiến dịch chống hút thuốc gần đây .. tiền thuế $3 lên mỗi bao thuốc lá là một động cơ kinh tế hữu hiệu ngăn ngừa việc mua thuốc lá. Việc cấm hút thuốc trong nhà hàng và quán bar là một động cơ xã hội mạnh mẽ. Và khi chính phủ Mỹ khẳng định rằng nhóm khủng bố quyên tiền bằng cách bán thuốc lá chợ đen, họ đã tạo ra một động cơ đạo đức đáng kể.

Vậy thì tại sao động cơ mình thử nghiệm ở nhà giữ trẻ lại ko thành công? Mình có thể đoán ngay là tại vì số tiền phạt $3 đó quá nhỏ so với số tiền chính $380 phải trả hàng tuần. Nếu mình tăng tiền phạt lên $100 thì sao? Chắc chắn sẽ ko còn ai dám đón con muộn nữa, nhưng mà nó cũng có thể gây ra hậu quả khó lường, ví dụ ba mẹ đón con trễ sẽ dặn con ra ngoài đứng trước thay vì ở trong trường, gây nguy hiểm cho trẻ nè. Mọi động cơ về mặt bản chất đều là sự trao đổi – tradeoff, cái khó là làm sao cân bằng hai thái cực.

Thật ra còn một vấn đề khác về vụ nhà giữ trẻ đó nữa. Bằng cách đóng tiền phạt, động cơ kinh tế (tiền phạt $3) đã thay thế cho động cơ đạo đức (sự tội lỗi mà phụ huynh đáng lý phải cảm nhận khi họ đón con trễ). Nói cách khác, nay họ đã có thể dùng $3 đó để mua đứt sự tội lỗi của mình. Hơn nữa, $3 nhỏ nhoi làm cho họ nghĩ rằng chuyện đón con trễ ko có gì là ghê gớm cả, bởi vậy cứ từ từ shopping hay chơi tennis. Và bởi vậy, thậm chí khi người ta quyết định ngưng chuyện đóng tiền phạt lại, số phụ huynh đón con trễ vẫn ko hề giảm, vì bây giờ họ đã nghĩ rằng chuyện đó là chuyện nhỏ rồi.

Các nhà khoa học cũng đã thử nghiệm tương tự so sánh động cơ đạo đức và động cơ kinh tế sau hành động hiến máu. Họ thấy rằng khi cho người hiến máu một số tiền nhỏ thay vì chỉ khen ngợi họ như trước kia, người ta thật ra lại hiến máu ít hơn. Số tiền nhỏ đó đã biến một hành động từ thiện cao cả thành một cách kiếm tiền ít ỏi đầy đau đớn, nên họ thấy ko đáng để hiến máu nữa. Ngược lại, nếu cho nhiều tiền quá sẽ dẫn đến việc ăn cắp máu để “bán”, hoặc lấy máu heo để giả, hoặc cho máu nhiều hơn mức quy định bằng cách dùng giấy tờ người khác.

Ví dụ trên cho ta thấy quyền năng to lớn của động cơ, nhưng giờ thử nhìn nó với một góc nhìn khác. Bạn kể tình hình ở trường giữ trẻ của bạn cho bạn bè nghe, ai đó buông ra một câu “vậy phạt đi .. ai đón trễ thì bị phạt”. Bạn gật gù “uh hen .. phạt $10 thì hơi cao quá, thấy kỳ kỳ, trễ 15p thôi mà, phạt vậy mất công mất lòng phụ huynh, $3 là vừa phải rồi”. Bạn nghĩ rằng bạn đã ra một quyết định đúng, vì quyết định đó đơn giản, tiện lợi và nhẹ nhàng. Nhưng rõ ràng là nó không “đúng”, vì ko giải quyết được vấn đề bạn muốn giải quyết.

The conventional wisdom – sự thật thông thường đôi khi ko phải là chân lý. Con người thường có khuynh hướng liên tưởng chân lý với sự tiện lợi, với những gì gần gũi nhất với sự hiểu biết của chính họ. Chúng ta cũng rất dễ dàng chấp nhận những gì có tác động tích cực đến lòng tự tôn của mình (ví dụ, ai khen Hiền đẹp thì Hiền tin là sự thật, còn ai nói ngược lại thì Hiền nghĩ là tại lúc đó Hiền chưa kịp trang điểm :D). Túm lại, cái sự thật, cái conventional wisdom đó, cái mà ai trước giờ cũng nghĩ là đúng đó, chưa chắc là sự thật, và có thể chỉ cần nhìn kỹ hơn vào hiện tượng thì mình sẽ thấy sự khác biệt.

Vai trò của giới học thuật, những Ph.D nghiên cứu như Hiền nhiều lúc đơn giản chỉ là nhìn vào những cái conventional wisdom đó, nghiên cứu nó và xem xét coi nó có phải đúng như người thường nghĩ hay ko. Nếu hên thì mình sẽ chứng mình được rằng “nhìn vậy mà ko phải vậy”, nhưng cũng có lúc sau một hồi chứng minh dông dài, mình ko thể phủ nhận được nó thì mình đành phải chấp nhận, để rồi “vậy mà cũng nói, ai chẳng biết, huề vốn ko hà”. Ví dụ như trong cuộc khủng hoảng kinh tế hiện nay, dân chúng, rồi báo chí, thậm chí Obama cũng cho rằng một trong những nguyên nhân dẫn đến cuộc khủng hoảng này là do các CEOs được trả lương quá cao nhưng ko làm đúng chức trách của mình, họ đầu tư vào những dự án có quá nhiều rủi ro nhằm sinh lợi nhanh mà ko nghĩ đến nghĩa vụ của họ là đảm bảo tài sản cho cổ đông .. blablabla .. ai cũng nghĩ như vậy, ai cũng la lối ầm ĩ .. mà ko ầm ĩ sao được khi mà mấy công ty lớn vừa nhận được tiền bail-out của chính phủ là quay ra trả lương, thưởng ngập mặt cho CEOs của họ. Giới học thuật ko nói ko rằng, quay ra nghiên cứu xem có đúng như vậy hay ko, và cả năm trôi qua rồi, nhưng câu trả lời thật sự cho cái conventional wisdom kia vẫn còn bỏ ngỏ.

Một conventional wisdom khác mà nhiều người hay lầm tưởng đó là nghệ thuật dạy con cái. Nhiều bậc cha mẹ cho rằng việc nuôi dưỡng, dạy dỗ con của mình có vai trò rất lớn trong sự phát triển, cho số phận của chúng. Đĩa nhạc Baby Mozart nè, rồi những chuyến đi thăm viện bảo tàng, rồi sở thú, rồi những bài học piano, học tiếng Anh, tiếng Pháp  nè .. việc âu yếm, khuyến khích, khen ngợi con, hay làm thế nào để tranh luận với con, phạt con cho con hiểu nè .. tất cả những điều đó tạo nên nghệ thuật dạy con cái.

Tuy nhiên, một nghiên cứu theo dõi 245 đứa trẻ được nhận làm con nuôi cho thấy rằng hầu như ko có sự liên quan nào giữa tính cách của chúng với tính cách ba mẹ nuôi cả. Một nghiên cứu khác thì cho thấy đặc tính của trẻ ko ảnh hưởng đến việc đứa trẻ đó có được đi nhà trẻ hay ko, có cả cha lẫn mẹ hay chỉ có mẹ, hay mẹ đi làm hay ở nhà. Nhà nghiên cứu Judith Rich Harris thậm chí còn cho rằng cha mẹ thật ra ko có ảnh hưởng gì lớn đến nhân cách của trẻ, mà chính là ảnh hưởng của bạn đồng lứa mà trẻ gặp gỡ hằng ngày đã tạo lên trẻ.

Câu hỏi “cha mẹ ảnh hưởng đến trẻ” như thế nào là câu hỏi hay, nhưng lại cực kỳ phức tạp. Để đánh giá tầm ảnh hưởng của ba mẹ, chúng ta nên nhìn vào đặc tính nào của con đây? Tính cách? Điểm học trong trường? Hành vi đạo đức? Khả năng sáng tạo? Lương con sau này lớn lên đi làm? Rồi mình phải cân nhắc vai trò của những yếu tố khác thế nào đây: gen di truyền, môi trường gia đình, rồi mức độ kinh tế xã hội, trường học, may mắn, bệnh tật .. v.v..

Thay vì giả thiết về vai trò của ba mẹ, ta thử nhìn vào những dữ liệu có được. Dễ nhất là nhìn vào kết quả học hành ..

8 yếu tố sau liên quan trực tiếp đến điểm thi của trẻ

– Cha mẹ học cao (vì cha mẹ có IQ cao, nên di truyền cho con, hơn nữa, họ cũng coi trọng chuyện học hành hơn –> con học giỏi như cha mẹ)

– Cha mẹ có vị trí cao trong xã hội (thể hiện sự thành công – IQ cao và giáo dục cao –> con dễ thành công hơn)

– Mẹ sinh con đầu tiên vào lúc 30 tuổi hoặc trễ hơn (người mẹ này thường là người vì muốn học cao hơn, hoặc có nghề nghiệp ổn định hơn nên mới có con trễ –> con giỏi hơn)

– Trẻ sinh ra nhẹ cân (vì bị sinh sớm nên ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ, hơn nữa, trẻ sinh ra nhẹ cân là do mẹ lúc mang bầu ko biết cách bảo vệ trẻ, uống rượu, hút thuốc chẳng hạn, nên lúc trẻ sinh ra rồi cũng ko biết cách dạy dỗ –> trẻ học ko giỏi)

– Cha mẹ ở nhà nói tiếng Anh (nghiên cứu so sánh với nhóm trẻ mà ba mẹ là Hispanics –> trẻ học giỏi hơn khi ba mẹ đều nói tiếng Anh ở nhà .. chắc ko áp dụng được ở VN)

– Trẻ là con nuôi (vì trẻ bị ảnh hưởng bởi IQ của ba mẹ ruột nhiều hơn, trong khi ba mẹ ruột thì thường có IQ thấp hơn nhiều so với ba mẹ nuôi – vì nghèo mới phải bỏ con –> trẻ ko học giỏi)

– Ba mẹ tham gia vào hội phụ huynh ở trường (vì thể hiện cha mẹ quan tâm nhiều đến việc giáo dục –> con học giỏi hơn)

– Nhà ở có nhiều sách (vì điều đó thể hiện trình độ văn hóa của ba mẹ)

8 yếu tố sau hoàn toàn ko liên quan đến điểm thi của trẻ

– Gia đình của trẻ còn nguyên (nghĩa là dù ba mẹ có li dị hay ko cũng ko ảnh hưởng)

– Ba mẹ vừa mới chuyển nhà đến một khu tốt hơn.

– Mẹ ở nhà chăm sóc trẻ từ lúc sinh ra đến lúc học mẫu giáo

– Trẻ tham gia chương trình Head Start (là chương trình học trước khi lên tiểu học, kiểu như mình học dự bị lớp 1 đó :P)

– Trẻ thường hay bị đòn

– Ba mẹ hay dẫn con đi viện bảo tàng

– Trẻ thường hay xem ti vi

– Ba mẹ đọc sách cho con nghe hàng ngày

Nhìn lại các yếu tố trên, ta sẽ thấy rằng 8 yếu tố đầu tiên mô tả những gì của cha mẹ, trong khi 8 yếu tố sau mô tả những thứ cha mẹ làm. Vì vậy, những bậc cha mẹ có trình độ cao, thành công và khỏe mạnh thì thường có con học giỏi ở trường, nhưng việc cho trẻ đi chơi bảo tàng, đánh mắng trẻ, cho đi học lớp 1 dự bị hay cho ngồi xem ti vi lại chẳng ảnh hưởng đến trẻ.

Nói vậy ko có nghĩa là nói rằng cha mẹ ko ảnh hưởng gì cả. Họ ảnh hưởng nhiều lắm, nhưng vấn đề là khi họ cầm quyển sách làm cha mẹ lên để học thì đã quá trễ rồi. Những thứ ảnh hưởng lớn đến trẻ được quyết định từ xưa – từ lúc bạn là người như thế nào, bạn lấy ai, và bạn sống cuộc sống như thế nào (bởi vậy Hiền nghĩ .. ai nghĩ rằng, vì mình sắp có con nên mình sẽ thay đổi, sống tốt hơn để dạy được con, thật ra sẽ ko đạt được kết quả như mình nghĩ). Bạn làm cha mẹ như thế nào ko quan trọng bằng việc bạn là ai. Viết đến đây tự thấy bài post Hiền viết “Khi mẹ nghĩ con ko để ý” trong phần “Sưu tầm” trở nên liên quan kinh khủng.

Giờ đọc lại, Hiền khuyên là mọi người nên đọc quyển Freakonomics này trước khi đọc quyển Superfreakonomics để quen với lối lập luận của tác giả. Quyển Freakonomics tập trung vào những vấn đề nhỏ và quen thuộc quanh ta, trong khi quyển Superfreakonomics thì lại giới thiệu nhiều đến những vấn đề mang tính thời sự hơn.

13 Responses to “Freakonomics – Steven Levitt và Stephen Dubner”

  1. QuynhVy said

    Thích mấy cái review book của Hiền quá đi mất. Cái phần 8 yếu tố liên quan… Vy thấy it’s so true đó. Bữa nào có dịp sẽ 8 dzìa vấn đề này hihi.

  2. joicy said

    Co hai comment
    1. Gia dinh cha me so phat $100 se bao con ra duong dung cho la impossible: ko co nha tre nao duoc pheplam vay
    2. Head Start la chuong trinh support cua chinh phu cho tre ytong gia dinh co thu nhap thap hoac disable, hoc chuong trinh pre-K

    • 1. Vụ này chỉ là Hiền ví dụ thôi, vì đang muốn ví dụ cho chuyện trade-off của incentive là nếu phạt quá cao thì sẽ dẫn đến hậu quả xấu. Ví dụ về chuyện hiến máu thì dễ nghĩ đến chuyện cho máu giả này kia, nhưng vụ nhà trẻ thì bí quá, nghĩ ko ra nên mới ví dụ như vậy.

      2. Cái này là đọc lại quá lẹ nên hiểu có thiếu sót .. nếu vậy thì hiểu là chương trình dự bị lớp 1 cho trẻ em ở những gia đình thu nhập thấp, hoàn cảnh khó khăn.

  3. joicy said

    Vua doc lai ky hon bai viet, rat dang tiec tu goc do lam cha me va da doc mot so sach vo ve parenting thi ko the dong y voi bai viet. Mot nghien cuu tu hon 200 tre (ko du dai dien) va nhat la tre duoc nhan nuoi thi ko the dai dien cho tre em tu gia dinh binh thuong. Nhung yeu to nhu exposure (o day la vi du cho di bao tang), di hoc mau giao truoc khi hoc tieu hoc, cha me doc sach cho con, vv tom lai la may yeu to noi rang ko anh huong, thuc ra van co vai tro quan trong.
    Lay hai vi du thoi nhe. Hien nay tai mot thanh pho duoc cho la one of the best education in west coast thi co hai chuong trinh sau dang song song:-1. tre em tu lop kinder, hang ngay cha me doc va con doc cho cha me toi thieu 1 cuon sach 2. tre em chua bao gio hoc pre-k truoc khi di hoc, se duoc hoc mien phi 1 semester truoc nam kinder.
    Neu nhung yeu to kia ko anh huong, thi ho ton tien cho hai chuong trinh nay lam gi?

    • Chuyện nghiên cứu trẻ em nhận nuôi và thấy rằng ko có liên quan gì đến cha mẹ nuôi để chứng minh rằng gen di truyền ảnh hưởng đến khoảng 50% sự phát triển tính cách của trẻ.

      Câu hỏi của bạn rất hợp lý, và nó đại diện cho cái được gọi là conventional wisdom, nghĩa là chưa chắc là chân lý. Thứ nhất, những kết luận của sách là kết luận của giới học thuật, họ có đầy đủ dữ liệu, họ phân tích, áp dụng các phương pháp thống kê khác nhau để rút ra được kết luận trên. Và kết luận này còn được các nhà nghiên cứu trong giới xem xét lại trước khi cho xuất bản. Còn lập luận của bạn chỉ là “nếu ko ảnh hưởng thì người ta tốn tiền làm gì?”, ko có dữ liệu, ko có bằng chứng.

      Thứ hai, bạn nghĩ là vì bạn đã làm cha mẹ và đọc một số sách về parenting nên nghĩ rằng bài viết ko đúng. Vậy Hiền đưa 1 ví dụ nữa .. theo Freakonomics, xác suất trẻ dưới 10 tuổi bị chết đuối vì hồ bơi là 550/6 triệu hồ bơi mỗi năm, trong khi chỉ có 175 trẻ em bị chết do súng mỗi năm. Vậy mà cha mẹ luôn cho rằng súng nguy hiểm hơn hồ bơi rất nhiều. Chỉ có khoảng 5-10 trẻ em bị chết mỗi năm do mặc quần áo fleece, vậy mà thấy đi đâu đâu cũng dặn ko cho trẻ mặc đồ đó. Rồi về vụ baby car seat nữa, Superfreakonomics chỉ ra rằng độ an toàn chỉ hơn khoảng 2% so với seat belt thông thường, nhưng chính phủ đã đưa vào luật rồi đấy thôi.

      Như Hiền đã nói ở trên, nhiệm vụ của giới học thuật đôi khi chỉ đơn giản là đi kiểm chứng lại những conventional wisdom, và Hiền tin chắc rằng cơ sở lý luận của nó chắc chắn hơn nhiều so với những nhà chính sách lâu lâu thay đổi cái này, cải cách cái kia. Về câu hỏi của bạn, phải tính đến trường hợp rằng, dưới áp lực của phụ huynh, của báo chí, của những người tin rằng cái conventional wisdom kia là đúng thì dù cho họ thấy ko có lợi ích gì, họ cũng phải làm. Chỉ bởi vì làm điều đó thì dễ hơn là cố gắng giáo dục cho dân chúng rằng điều ngược lại có khi tốt hơn. Bạn có thể đọc thêm quyển “What the dog saw” của Malcolm Gladwell về phần giúp đỡ cho những người vô gia cư (Hiền ko nhớ tên cái article này) thì sẽ hiểu hơn ý Hiền nói.

      Cảm ơn bạn về comment. Bản thân Hiền khi viết review/tóm tắt thì cũng chỉ lựa những ý mình thấy thích thôi, nên đôi khi cắt phần này phần kia, dẫn đến khó hiểu, mơ hồ hoặc lập luận ko vững chắc. Nếu bạn thật sự quan tâm thì bạn cứ đọc sách thử, Hiền tin là lúc đó cảm nhận của bạn sẽ khác.

      • QuynhVy said

        wait, cái vụ chết vì hồ bơi với chết vì súng, Vy thấy so sánh hơi khập khiễng: vì súng đâu có popular như hồ bơi mà nó gây ra chừng đó tai nạn, nếu trẻ em tiếp cận với súng nhiều như với hồ bơi thì for sure súng sẽ nguy hiểm hơn chứ nhỉ?

      • Vấn đề là ở chữ “nếu” đó Vy .. vì trẻ em ko thể tiếp cận với súng nhiều như hồ bơi (vì khả năng người lớn để súng bất cẩn cho trẻ em nghịch rất thấp, hoặc số lượng súng ko nhiều như hồ bơi) nên đúng lý ra mình nên sợ hồ bơi hơn là sợ súng thì cha mẹ lại ngược lại, khi trẻ ra hồ bơi chơi thì ko chịu để ý canh trẻ cho kỹ, mà lại cấm cản ko cho trẻ chơi ở nhà có súng.

        Hơn nữa, nỗi sợ này có thể được giải thích theo kiểu availibility bias trong quyển “Nudge” H review ở trên .. báo dễ đăng tin về tai nạn với súng hơn là với hồ bơi, nên cha mẹ dễ tiếp cận thông tin về tai nạn với súng hơn, vì vậy trong đầu họ, cái risk của việc chơi với súng bị tăng lên nhiều lần so với giá trị thật của chúng.

        Nó giống như kiểu đa số người ta sợ đi máy bay hơn sợ đi bằng xe hơi, trong khi xác suất chết vì xe hơi cao hơn rất nhiều so với xác suất chết vì máy bay vậy đó.

      • QuynhVy said

        Ah, giờ thì Vy hiểu rồi😀 Vy thích học cái kiểu sau khi đọc sách xong, discuss với nhau, thế mà VN mình chẳng bao giờ có cách học đó nhỉ :-S (hay là tại Vy chưa thay? hihi)

  4. […] Đôi lời của một bạn đọc Freakonomics (Lưu trữ làm tài liệu cho bài review sắp… […]

  5. môi trường và các nhân tố sinh thái

    Freakonomics – Steven Levitt và Stephen Dubner « Lazy corner

  6. gia xe bmw x6

    Freakonomics – Steven Levitt và Stephen Dubner « Lazy corner

  7. xe ford 5 cho

    Freakonomics – Steven Levitt và Stephen Dubner « Lazy corner

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: